DALYAN BALIKCILIĞI ve Çeşitleri




DALYANLAR

Kıyılarda kurulan, kıyı ile aradaki açıklığı bir germe ile kapatılan, kapaklı bir haznesi olan, balığın işleyeceği yeri açılıp kapanabilen, ağdan yapılmış sabit büyük havuzlara dalyan denilmektedir. Her ne kadar setler (çit dalyanları) ve büyük çökertmeler de yaygın olarak dalyan ismi altında ifade ediliyorsa da asıl dalyanlar bugün hâlâ bölgede kurulan şıra ve kurtağzı dalyanlarıdır . Bun ların öncüleri olan kırma ve kepasti dalyanları artık kurulmamaktadır

Balıkların geçiş yerlerine kurulan dalyanlarda sahil ile ağ hav uzunun ara sını kapatan bir germe vardır. Balıkların ağa girdikleri kısma döşeme , toplandıkları kısma hazne ve hazne ile dö şeme arasındaki kısma ise etek denmektedir. Şıra dalyanlarında balığın tekrar dışarı çıkmadan ağ içinde dönmesini sağlamak için yol g ermesinin tersine köstek ismi verilen bir bölüm eklenmiştir.

Dalyanlar aşağıdaki özellikleri ile birbirinden ayrılmaktadır .

Kepasti Dalyanı : Germe, etek ve hazneden oluşmaktadır. Ağ havuzunu kapatma düzeni yoktur. Ağın uzunluğu A - B arasında 32 m ka dardır.

Kırma Dalyanı : Germe, döşeme, etek ve hazneden oluşmaktadır. Ağ ha vuzunu kapatma düzeni yoktur. Ağın uzunluğu A - B arasında 48 m kadardır.

Kurtağzı Dalyanı : Germe, döşeme, iki etek ve iki hazneden oluşmaktadır. Ağ havuzunun kapama düzeni vardır. Genellikle balıkların haznede toplanması sağlanmakta ve balıklar buralardan alınmaktadı r . Ağın uzunluğu A - B arasında 80 m kadardır.


Şek il 1.1: Dalyan tipleri
I. Şıra , II. Kurtağzı , III. Kırma , IV. Kepasti

Şıra Dalyanı : Germe, köstek, döşeme, etek ve hazneden oluşmaktadır. Ağ havuzunu kapatma düzeni vardır. Balıkların hazneye işledikleri olursa da , ağ havuzunda sürü görü lünce genel olarak ağ kapatılmakta , kös tekten başla yarak ağlar el ile hareket ettirilmekte avın hazneye toplanması sağla nmakta ve balıklar bu radan alınmaktadır. Ağın uzunluğu A -B arasında 200 m’ye kadardır. 144 m’ den büyük olanlara tam şıra, 104–144 m arasında olanlara ise yarım şıra ismi verilmektedir.

Balıkları avlayış yönlerine göre dalyanlar iki grupta toplanır .

1.Akıntının geldiği yöne açık olan lar : A kıntının geldiği taraftan gelen balıkları avlayan dalyanlara katavaşi dalyanları adı verilir.
2.Ak ıntının ters tarafına açık olan : A kıntıya karşı hareket eden balıkları av layan dalyanlara ise anavaşi dalyanları adı veril mektedir.

Ak ıntının ters tarafına açık olan : A kıntıya karşı hareket eden balıkları av layan dalyanlara ise anavaşi dalyanları adı veril mektedir. Balıkçılar bunu başka isimle de belirtmekte ve birinciler için “ ağzı yukarı olan ”, ikinciler için ise “ ağzı aşağı olan ” ifadelerini kullanmaktadırlar.
Dalyanlar ın yalnız başlarına kurulduğu yerler olduğu gibi, kıyıdan denize doğru birden fazlasının bir arada kurulduğu yerler de vardır. Bun un nedeni dalyan avlusunu sürünün dönerek avludan çıkmasını engelleyecek kadar küçük tutmak, fakat bununla birlikte daha açıktan geçe n sürüleri de avlayabilmektir.
Günümüzde bir sistem içerisinde en fazla iki dalyan kurulmaktadır. Bun lar ya iki kurtağzıdır veya kıyıda küçük balığı avlayan kurtağzı , açıkta her tip balığı avlayan şıra dalyanıdır.
Dalyanların hepsi aynı genel kurallara göre kurulmaktadır ve işleyiş şekilleri aynıdır. Bu nedenle bir kurtağzı ve bir şıra olarak kurulan Beykoz Dalyanı örnek olarak alınmış ve genel kurallar bu dalyan üzerinden verilmiştir.

Dalyan Ağlarında Kullanılan Materyal
Dalyanlarda kullanılan ağlar çoğunlukla senelerdir kullanılan pamuk ipliğinden yapma ağlardır. Fakat hazırlanan ağlarda artık pamuk ipliği terk edilmekte ve sentetik materyale dönülmektedir. Bu nedenle dalyanların bölümlerinden bahsederken her iki materyal de verilmiştir. Ancak geçiş henüz tam olmadığı ve elde olan materyalden yararlanıldığı için yaka, kamçı gibi ipler hâlâ çok yaygındır. Fakat ağ bir birim h âlinde pamuk veya sentetik materyaldendir.

Dalyan Çeşitleri

Şıra Dalyanı
Şıra dalyanının bölümleri aşağıda sıralanmıştır .

Şekil 1. 2: Şıra dalyanının ağları
Bu dört kısım , peçe ismi verilen eşkenar üçgen ağlarla dalyan havuzunu oluşturmaktadır. Bunlara ek ağ olarak kapak, yan ve yol germeleri vardır .

Köstek ( CNMA )
Köstekte NM uzaklığı AM kadardır ve 32 m ’dir. Buraya takıla n ağın eni 48 m’dir. Ancak döşeme ağı tek alınmakta ve kösteğe dikilecek kama yaprak lar da asimetriğe neden vermemek için 11 tam yaprak alınmaktadır. Buradan başlay arak ağ genişlemekte ve derinleşmektedir. Bu 11 yaprağın döşemeye CA birleştiği yerde 35 yaprağa çıkartılmaktadır. Genellikle dalyanlarda dış yapraklara ; köstekte de CN ve AM yapra klarına alabanda yaprakları adı verilmektedir. Kösteğin alabanda yapraklarına, kamaların kesim yerleri yap rağın altına gelecek şekilde 8 ’ er kamalı yaprak oturtulmaktadır. Kamalar AB kesimi ile yapılmaktadır. Kesilmiş kenar AB alabanda yaprağına dikilmeden önce ağ ortasından ikiye katlanmakta ve AB kenarı alabanda yap r ağının altına AB kadar uzaklığa puntalanarak diki lmektedir. Bu yolla ortaya çıkarılan uzunluk ağın enidir. Böylece her bir kamalı yap rak bir evvelkinden 480 cm daha kısalmaktadır. Aynı şekilde en uzun kamalı yaprakların altları na 4’ er kamalı yaprak daha dikilmektedir. Kösteğin tam ve en uzun kamalı yaprakları 48 m boyundadır. Ağ materyali döşemede ol duğu gibidir.

Şek il 1.3: Hazırlanmış bir kama ve dikilme uzunluğu (AB')

Döşeme ( DCAB )

Ağın diğer bölümlerine esas olan asıl kısmı döşemedir. Yapraklardan olu şan parçada deniz kısmı DC, dalyanın zemini ve kıyı tarafında balıkların girişini oluşturan, basılıp kaldırılan kısımlar vardır. Döşeme ağının hesabında esas olan su derinliği, yan yana AB ve karşılıklı AC kazıkların uzaklıklarıdır. Bey koz D alyanında basarna kazıkları arasında su derinliği 35 m, karşılıklı kazıklar arası uzaklık ise 42 m ’ dir. Vigla A, zeytin B , zeytin karşısı D ve çatı C kazıklara bir kare oluşturmaktadır. Döşemenin kıyı ve deniz tarafları için 35'er m., vigla - çatı uzaklığı için 42 m olmak üzere toplam boy 112 m ’ dir. Bunun yarısı pot olarak fazladan hesap edilmekte ve konulması gereken ağın toplam eninin 168 m olması gerekmektedir. Uzunluğu ise 42 m olan vigla - zeytin (AB) veya zeytin karşısı - çatı (DC) için 63 m’ dir. Her ne kadar ağda ayrıca bir donamdan söz edilmese de çatılmış ağda donam faktörü 0,67’ dir. Ağa yalnız AB ve DC arasında yaka geçirilmiştir, ağın yaprakları ve bölme - leri arasında ayrıca yaka veya benzer bir ip yoktur. Döşeme enince 100 gözlük (480 cm) 35 yapraktan oluşmaktadır. Kullanılan materyal Ne 20/16, GG (göz genişliği) 24 mm veya 23 tex x 15, GG 21 mm’ dir.

Etek ( FDBI )

Eteğin hazne tarafında FI uzunluğu 33,6 m (21 m için 31,5 m 7 yaprak = 33,6 m)’dir. Eteğin bu tarafına aynı uzunlukta 60 gözlük bir aykırı takıl makta dır. Aykırı pamukta etek ağındandır, sentetik materyalde 23 tex x 15, GG 18 mm dir. Tam yaprakla r aykırıya dikilmektedir. Bu rada da FD ve IB yaprakları alabanda yapraklarıdır. Kazıklar ar a sındaki 42 m için 63 m uzunluğundadır. Alabanda yapraklarından ayrı ortada 5 tam yaprak vardır . Alabanda yapraklarına 9 ’ ar, en uzun kamalı yapraklara da 5 ’ er kamalı yaprak köstekte olduğu gibi dikilmektedir. Böylece etek döşemede 35 yaprağa erişmektedir. Ortadak i tam yapraklar ve en uzun kamalı yapraklar 63 ’er m uzunluğunda, yan yana gelen kamalı yaprakların ise her biri kendinden bir evvelkinden 480’er cm daha kısadır. Ağ döşeme ve köstekte kullanılan ağın aynıdır.

Hazne (GFIH)

Kapak kazıkları ile bunlarl a kilindar kazıkları arası 21 m , kilindar kazıkları arası ise 18 m.dir ve bu uzaklıklar için kullanılan ağ 42 m’dir. Yaka da donam faktörü ağın diğer kısımlarından ayrı olarak 0,5, kilindarda ise 0.43 ‘t ür. Ağ kapaktan kilindara doğru 14 m’lik üç eşit kısımdan oluşmaktadır. Her kısım 60 göz eninde 24 yapraktır. Eteğe birleştirilen veya kapağın altına gelen kısım ile orta kısım pamuk Ne 20/20 ( O rta kısım için daha kalın materyal de kullanılabilmektedir), son kısım ise Ne 20/40 ’ dır. Sentetik materyalda birinci ikinci kısımlar 23 tex x 12, üçüncü kısım ise 23 tex x 15' t ir. Ağ gözü genişliği her iki materyalde de bütün kısımlar için 16 mm ’ dir. Hazne zeminden 29 m kadar yukardadır.

Kapak

Dalyan da orkinos veya benzeri büyük türler görüldüğü zaman a v haznede sıkıştırılmadan haznenin parçalanıp avın kaybına engel olmak için üzerine cebe ismi verilen kuvvetli materyalden yapılmış ağ takılmaktadır. Cebe takılmada n bu tip büyük türlerin hazneye işlemelerine kapak kaldırılarak engel olunmak tadır. Yine kapakla hazneye girmiş balıkların buradan çıkmalarına engel olunmaktadır. Kapağın eni etek - hazne dikişinde FI 26 m , buma iplerinin bağlandığı ve kapak ipinin geçtiği serbest tarafta ise 29 m 'dir. Uzunluğu 7,2 m’dir ve 4,8 m yakaya donanmaktadır, donam faktörü 0,67'dir. Hazne- etek dikişinde kapak küçük tutularak gergin durması sağlanmaktadır. Kullanılan ma teryal pamuk Ne 20/16, GG 16 mm veya 23 tex x 15, GG 12 mm’dir.

Şekil 1.4: Şıra dalyanının uzunluğuna kesiti

Peçe

Etek ve kösteğin zeytin ve vigla kazıklarına gelen köşeleri palityaya bağlıdır. Döşeme ağının vigla ile zeytin kazıkları arasındaki kısmı dalyanın girişini oluşturmaktadır ve inip çıkan bir ağdır. Döşeme ağının bu kısmının indirilebilmesi ve şıra edilerek kapatıldığı zaman açık kalmaması için etek - döşeme ve köstek - döşeme aralarına eşkenar üçgen ağlar oturtulmuştur. Bu üçgen ağlara peçe ismi verilmektedir. Dalyanın basarna kazıklarındaki 35 m derinliğe erişebilmek için potla beraber peçe uzunluğunun 53 m olması gerekmektedir. K östek ve eteğin kamalı yapraklarında olduğu gibi kesilen yapraklardan 11 tanesi alt alta dikilmek suretiyle peçe oluşturulmaktadır. En uzun kamalı yaprak 53 m ’ dir ve altına dikilen her yaprakta uzunluk 480 cm kısalmaktadır. Peçe , döşeme ağı özelliğindek i yapraklardan yapılmaktadır.

Yol Germesi

Vigla kazığı ile kıyı arasına, balıkların dalyan avlusundan havuza dönmele rini sağlamak amacıyla germe konmaktadır. 192 m olan bu uzaklık için kullanılan ağ 288 m ’ dir. Vigla kazığındaki 35 m derinlik için 52,5 ve kıyıya en yakın kazıktaki 19 m derinlik için de 28.5 m ağ alınmaktadır. Ağın donam faktörü 0,67'dir. Ağ 1, 5–2 mm kalınlığında kenevir, GG 24 cm veya 23 tex x 36, GG 21 cm ’dir.

Şekil 1.5 : Köstek (3) ile döşeme (1) arasında peçe (2) ve peçe ile döşeme arasında pic (4)

Yan Germesi

Dalyan ağı zeytin kazığından hazneye doğru yükseldiği için dalyanın avlusuna giren balıkların buradan kaçma imkânları vardır. Bu nedenle zeytin kazığının 5 m kadar uzağından (kıyı alabanda boş kazığa doğru) kilindar kıyı alabanda kazığına kadar germe kon ul maktadır. 58 m olan germe bo yunda kullanılan ağ 87 m ve 35 m su derinliği için 52.5 m ’dir. Donam faktörü 0,67'dir. Ağ , yol germesinin aynıdır .

Ağın Yapımı

Bir bölümün ağ yaprakları , bölümde ku llanılan ağ ipi ile dikilmektedir . Bu a rada ağın NM ortasından FI ortasına kadar sardon konmaktadır. Şekilde sardon , çizim tekniği nedeniyle gösterilmemiştir. Büyük ve ağır olan ağ , istenildiği zaman bu sardondan iki parçaya ayrılabilmektedir ve ağın ortası onunla markalıdır. Sardon pamuk Ne 20/120 GG 36 mm. veya 23 tex x 48, GG 24 mm.'dir. Köstek, döşeme ve etek gibi bölümler doğrudan birbirine dikilmek tedir. Dikimde muntazamlığı sağlamak için puntalama yapılmaktadır. Döşemenin basarna kazıkları arasına gelen ve dalyanın girişini oluşturan 11 yaprağı peçenin oturtu lması için açık bırakılmaktadır. Kamaların kesilmiş kenarları , kös tek tarafında kösteğe ; etek tarafında ise eteğe dikilmektedir .

Şekil 1.6: Şematik olarak hazne ve kapak. Sağda etek aykırısı ve eteğin bir kısmı, önde yan germesi görülmektedir.


Döşeme ile etek arasına piç ismi verilen üçgen ağlar oturtulmaktadır. Dalyanlarda büyüklükleri oldukça değişen piç 10 göz genişlik ve derinlikten basarna kazıklarındaki su derinliğinin yarısı büyüklüğü kadar olmaktadır. Piçlerin üzerine giriş ağını indirip kaldırmakta yardımcı olan makaralar bağlandığı için ağın bu kısmında devamlı gerilim olmakta dır. Bu nedenle kuvvetli ma teryalden olan piç çabuk parçalanmayı engellemektedir. Kullanılan ağ pamuk Ne 20/80, GG 36 mm veya 23 tex x 18 GG 21 mm 'dir.

Ağın FI dikişinde hem eteğin hem de haznenin sardonu vardır. Ağın alabanda yapraklarında olduğu gibi burada da sardon pamuk Ne 20/120. GG 36 mm veya 23 tex x 48, GG 24 mm’ dir. Kapağın sardonu pamuk Ne 20/48, GG 16 mm veya 23 tex x 54, GG 24 mm 'dir. Sardon, dalyanın her tarafında kullanılan ağla aynı uzunluktadır.

Kapağın serbest kenarları 8–10 mm kalınlığında kenevir yakaya donanmaktadır. Kilindar tarafındaki serbest kenarına muntazam aralıklarla 3 cm çapında 10 pirinç halka ve 21 m uzunlukta 3 ip bağlanmaktadır. Burna ipleri ismi verilen bu iplerin diğer uçları ağ dalyana takıldığı zaman kilindarda palityaya bağlanmaktadır ve kapak ağının ters dönmesine engel olmaktadır 32 m uzun luğun daki, 1 cm kalınlığındaki kapak ipi, kapak karşısı kazığından kilindara doğru 5 m uzaklığa palityaya bağlanmakta, yukarıda belirtilen 10 halkadan geçirildikten sonra kapak kazığındaki gözcünün bulunduğu yere uzatılmakta ve buraya tut turulmaktadır. Kapağın kaldırılıp indirilmesi gözcünün takdirine göre bu iple yapılmaktadır.

Ağ ellenmeden hazneye giren balıkları buradan alabilmek için hazne ağının tutulabilecek kadar kaldırılması gerekmektedir. Bu iş şıramina ismi veri len 1 cm kalınlığında çatal lı bir iple yapılmaktadır. Şıraminanı n çatallı uçları ağ kenarından 3–4 m içeriye, etek- kapak- hazne dikişine, diğer ucu da kapak ve kapak karşısı kazıklarının yanından pali tyaya bağlanmaktadır .

Ağ tamamlandıktan sonra ağı çevreleyen sardonun dış gözlerinden kazık uzaklıkları boyunca yaka geçirilmektedir. Ağ bu yaka ile kazıkların yanından, bir kere kazığa dolanarak palityaya bağlanmaktadır .

Yaka ayrıca her 160 cm’de bir 60 cm uzunluğunda kamçıla rla palityaya tutturulmaktadır. Piçlerin üzerine ağın girişini kapatmakta yararlanılan tek dilli makaralar bağlanmaktadır .

Şıra Dalyanının Kurulması

İlk önce 14 –20 mm kalınlığında 200 m boyundaki düzen teli kıyıya bağlanmaktadır. Bu telin diğer ucuna 43 m kadar uzunlukta bir tel eklenmektedir (AC). Telin ucu kıyıdan 234 m uzaklıkta çatı kazığının yerinde bulunan bir mavnadadır. İkinci bir mavna çatı kazığı yerinden denize doğru 160 m uzağa bir çapa atmakta ve çapanın telini çatı kazığının yerindeki mavnaya getirmektedir. II. ve III. olarak köstek deniz alabanda ve kilindar deniz alabanda kazıklarının yerlerinden 160'şar m uzaklığa kıyıya paralel çapalar atılmakta ve tellerinin uçları yine çatı kazığı yerindeki mavnaya getirilmektedir.

Şekil 1.7 : Çatı kazığının ( C ) batırılması

İki mavna tarafından taşınan çatı kazığı yerine getirilerek batırılmaktadır. Çapaların telleri ve düzen telinin ucu geçici olarak bu kazığa bağlanmaktadır . Köstek deniz alabanda ve kilindar deniz alabanda kazıkları da yerlerine batırılmaktadır. Kazık uzaklıklarına göre markalanmış 14 –16 mm kalınlığındaki çelik palitya ile köstek ve kilindar deniz alabanda kazıkları birbirine bağlanmaktadır. Köstek ve kilindar kıyı alabanda kazıklarının batırılacağı yerlerden yine kıyıya paralel 160'ar m uzağa birer çapa atılmaktadır. İki kayık buralarda çapa telinin ucunu tutmaktadır. Dalyanın palityası önce batırılmış iki kazık ve bu kayıklarla tamamlanmaktadır. Köstek ve kilindar kıyı alabanda kazıkları getirilerek yerl erine batırılmakta , palitya bunla ra bağl anmak tadır ( M ve H).

Şekil 1.8 : Dalyanın öncelikle batırılan 5 kazığı (C. N, G, H, M)

Bu iki kazığın 4–5 mm kalınlığındaki kıyı telleri çekil mektedir . Zeytin B, kıyı alabanda boş L ve kapak karşısı I kazıklarının ge lecekleri yerlerden pality a kıyıya telle bağlanmaktadır. Böylece dalyan serbest duracak hale gelmektedir. Boş P, zeytin karşısı D , deniz alabanda bos E ve kapak F kazıklarının birer çapası atılarak tel uçları palityaya tutturulmak tadır. Kapak kazığı yerine batırılmakta, kıyı teli, çapa teli ve palitya kazığa bağlanmaktadır. Sıra ile zeytin karşısı, kapak karşısı, deniz alabanda boş, kıyı alabanda boş , boş ve koçi pali O kazıkları batırılmaktadır. Palitya, köstek kıyı ve deniz ile kilindar kıyı ve deniz kazıklarına bağlıdır. Bütün kazıklar palityanın dışında kalmaktadır .

Kazıklardan yerlerine sıkı oturmayanlar varsa kazığın alt ucuna bağlanmış olan irtibat teline ağırlık bağlanarak bırakılmakta, kazığın oynamaması sağlanmaktadır. Şayet kazık yerinden kaymış ise yine irtibat teli yardımı ile yerine çekilmekte, herhangi bir nedenle kazık kırı l ırsa alt ucu ve ağırlıklar telle yukarı alınmaktadır. Dalyan bozulurken de kazıkların sudan çıkarılmasında yine irtibat telinden yararlanılmaktadır.

Şıra Dalyanı Şekil 1 .2

Zeytin B — Vigla A 42m
Vigla A — Köstek Kıyı Alabanda M 32m
Köstek Kıyı Alabanda M -Köstek Deniz Alabanda N 32m
Köstek Den. Ala. N- 32m
Çatı C Çatı C - Zeytin Karşısı D 42m
Zeytin Karşısı D- Deniz Alabanda Boş E 21m
Den. Ala. Boş E -Kapak F 21m
Kapak F-Kil. Den. Ala. G 21m
Kil. Den. Ala. G- Kil. Kıyı Ala. H 21m
Kil. Kıyı Ala. H - Kapak Karşı. I 21m
Kapak Karşısı I - Kıyı Ala. Boş L 21m
Kıyı Ala. Boş L -Zeytin B 21m
Kapak F- Kapak Karşısı I 21m
Zeytin B- Zeytin Karşısı D 42m
Vigla A- Çatı C 42m

Tablo 1.1: Kazık uzaklıkları

Diğer bütün kazıklar yerlerine batırıldıktan sonra sıra basarna kazıklarına, yol basarnası = vigla ve ters yol basarnası = zeytin, kazıklarına gelmektedir. Vigla kazığında praçolun ma karasından ve bovatadan birer halat geçirilmekte ve halatların uçları, batırılırken kazığın dönmesine engel olmak için, iki kayık tarafından tutulmaktadır . Praçol ve marka (kazığın üst ucuna çakılmış olan çivi) zeytin kazığına gelecek şekilde kazık batırılmaktadır. Kazık yönünde bir dönme olmuşsa yukarı da sözü edilen iplerle düzeltilmektedir. Bovatadan geçen ip düzen teline, praçol makarasından geçen ise palityaya bağlanmaktadır . Her iki ipte de ipuçlarının gelişlerinin karıştırılmamasına dikkat edilmektedir.
Zeytin kazığı da vigla gibi batırılmaktadır. Bu kazıkta da praçol, makara vardır fakat bovata yoktur. Dalyanın çapaları tamamlanmakta, yol germesinin kazıkları batırılmaktadır.
Vigla kazığına en yakın germe kazığının (R) yalnız dalyan avlusu dışında çapası vardır. Avlu tarafında bir te lle, zeytin kazığına bağlanmaktadır. Diğer kazıklar ikişer çapa ile tutturulmaktadır .

Şekil 1.9 : Şıra dalyanında basarna kazıkları, dalyan açıklığı, yol ve yan germeler

Dalyanın kurulması tamamlandığı zaman b ütün bağlar gevşektir. Tellerin gerilme si ve bağlanması işlemine köstek deniz alabanda kazığından başlanmaktadır. Palitya bağına son şekil verilmekte, üç kıyı çapasından birinin teli çözülmekte, kazıktan 3 m uzaktan kendi üzerine çevrilerek iki yarım düğüm atılarak puntalanmaktadır. Telin kasası eski ağlarla sarılmakta, 3 cm kalınlığında bir halat kasadan geçirilmektedir ve çapa teli palanga ile gerilerek halatın ucu kazığa bağlanmaktadır . Ka zığın diğer çapaları bağlanırken düğümün atılış yönü değişmekte, düğüm birinde kıyı, diğerinde deniz tarafına doğru atılmaktadır. Köstek de niz alabanda kazığı sağlamlaş t ırılınca çatı kazığına geçilmekte, bur a da da aynı işlem yapılmaktadır. Ayrıca palityanın da gerginliği sağlanmakta, kıyı teli kontrol edilerek ; gerekiyorsa değişiklik yapılmaktadır. Bu işlemler arasında kazık ye rinden kayarsa irtibat teli ile yerine çekilmekte, düzeltilmekte, ağırlığı kontrol edilmektedir. İrtibat telinin ucu palityanın üzerinden kazığa birkaç kere dolanmakta, kendi üzerine de birkaç kere sarılarak ucu puntalanmaktadır.

Basarna, çatı ve hazne (G, F, H, I) kazıklarındaki ağırlığın kazığın bir noktasına gelme sine engel olmak için bu kazıkların birkaç metre uzağından palitya telle kazıkların daha üst kısımlarına ayrıca bağlanmaktadır. Zeytin ve vigla kazıkları palityanın bir metre üzerinden telle birbirine bağlanmaktadır. Bu tele bir ipe bağlı ha reketli bir halka geçirilmiştir. Halka ipinin ucu vigla kazığından 15 m. uzaklığa, vigla - çatı teline bağlanmak - tadır. Ağın ellenmesi esnasında mavna dalyanın en geniş olan bu kısmında akıntı ile denize sürüklenebilmektedir. Buna engel olmak için mavna vigla- çatı kazıkları arasına gelince, ipin ucu buradan çözülmekte, zeytin kazığı hizasına gelince serbest bırakılmakta, sonra tekrar yerine getirilmektedir. Zeytin ve vigla ka zıklarından 1 ve 2 m, uzağa 30’ar cm boyda sopa parçaları bağlanmaktadır. Koçboynuzu ismi verilen bu sopalara ağ ve praçol makaralarından geçen 16–18 mm kalınlığındaki basarna iplerinin (halatlarının) uçları bağlanmaktadır. Basarna mavnaları palityaya, ara tellerine (AC ve BD) ve kazıklara olmak üzere üç yerlerinden tutturulmaktadır . Vigla ve zeytin kazıklarına palityanın üzerine iki dilli makara bağlanmaktadır. Basarna ipleri bu makaradan geçmektedir. Basarna kazıkları ile birin ci koçboynuzunun a rasında 3’er m boyunda ipler vardır. Ağ şıra edildikten sonra mavnalar elleme için yerlerinden ayrıldıklarından peçe ve basarna halatları bu iplere bağlanmaktadır .

Şekil 1. 10: Çapanın kazığa (A) ve ağın palityaya bağlanışı (B)

Şıra Dalyanı Ağının Takılması

Takılmak üzere mavnaya yüklenmeden önce ağın takılmasına hangi ta raftan başlanacağının bilinmesi gerekmektedir. Beykoz Dalyan ’ ında hazneden kösteğe doğru akıntıya anafor suyu, aksi yöndekine ise aşağı suyu denilmek tedir. Bu dalyanda genellikle anafor suyu hâkimdir . Ağ köstek alta gelecek şekilde vigla mavnasına yüklenmektedir. Bu arada zeytin mavnası da 20 mm kalınlığında ve 150 m kadar uzunluktaki varagele halatı koçipali kazığı ile kilindar palityası arasına bağlamaktadır. Vara gele halatı daima zeytin mavnasında bir sepet içinde bulundurulmaktadır .

Şekil 1. 11: Vigla ve zeytin mavnalarının bağlanışları ve bu kazıklardaki tel bağlantıları

Ağla yüklü vigla kayığı gelerek deniz alabanda kefalama ipini kilindar deniz alabanda ka zığına (G) bağlar, bu arada iki kayık daha takma işleminde vigla mavnasına yardım etmektedir . Kıyı alabanda kefalama ipi bir kayığa, ağın deniz alabanda yaprağı ise ikinci kayığa uzatılmakta, vigla kayığından ağ , kam çılarla kilindarda palityaya bağlanmaktadır. Varagele halatı buradan çözülmekte, iki tayfa bu halat yardımı ile mavnayı kösteğe doğru çekmektedir. Ağ kamçılarla dalyanın deniz ve kıyı taraflarında aynı zamanda palityaya bağlanmaktadır. Birkaç tayfa ağın vigla mavnasından düzgün bir şeki lde akma sını sağlamaktadır . Bu esnada dalyanda anafor suyu durumu gereklidir, aksi hâ lde ağı takma ya imkân yoktur.
Alabanda kefalama ipleri kazıklara bir kere sarılıp alttan alındıktan sonra kamçılar gibi palityaya bağlanmaktadır. Zeytin kazığında peçe toplanarak bu iş için hazırlanmış ipe bağlanmakta, aynı işlem vigla kazığında da yapılmaktadır. Köstek kısmı da palityaya bağlanarak ağın takılması tamamlanmaktadır. Bu arada üçüncü vasıta ağ havuzundan dışarı çıkmış, içerde yalnız zeytin ve vigla mavnaları kalmış t ır. Varagele halatı çö zülerek zeytin mavnasına alınmaktadır.

Vigla ve zeytin mavnaları kendi isimlerindeki kazıklara gelir. Buralarda ağın açılıp kapanmasına yardımcı olan halat sistemlerinin tamamlanması gerekmektedir. İlk ö nce piç üzerine tek dilli makara bağlamaktadır. Dalyan ağzının palityasına bağlı olan ve praçol makarasından geçerek gelen halatın ucu piç üzerindeki makaranın altına, bu halatın diğer ucu kazıktaki iki dilli makaranın bir dilinden geçirilerek koçboynuzlarından birine bağlanmak t adır.

Bir ucu kazığın üst tarafına tutturulmuş ikinci bir halat önce piçin makarasından, sonra iki dilli makaranın serbest dilinden geçirilerek ikinci koçboynuzuna tutturulmakt adır .

Şekil 1.1 2: İki dilli makaralar

Aynı işlem aynı zamanda her iki basarna mavnasında da yapılmaktadır. Ağ açıklığı çalışabilecek duruma getirilmiştir.
Bir taraftan ağ dalyana takılırken ayrı bir kayık ilk ön ce yol, daha sonra da yan germelerini takmaktadır. Yol germesinde vigla kazığından başlamakta, ağın alt ucu germe bovatasından geçen halatın ucuna bağlanmakta, halatın diğer tarafından çekilerek ağın ucu bovataya oturtulmaktadır. Germeye döşeme ağı ile takılmalara neden olmaması için ilk ağırlık 6-7 m uzaklığa ve ondan sonra kiler her 2,5 m’ de 2 kg. olarak bağlanmaktadır. Germe kamçılarla çelik düzen teline tutturulmaktadır.

Yan germesinin takılmasına zeytin kazığından hazneye doğru 5 m uzaktan başlanmaktadır ve ilk ağırlık 10 kg. kadardır. Etek ağı dalyan avlusunu denize doğru yeterince k apattığı için zeytin kazığına germe için bovata konmamaktadır. 10 kg.lık ilk ağırlıktan sonra bu ağda her 2,5 m ’ de 2 kg’ lık bir taşla oturtulmaktadır .

Germenin sonunda, kilindar kıyı alabanda kazığında ağa yine büyükçe bir taş bağlanmaktadır. Germe yukarıdan palityaya kamçılarla tutturulmaktadır. Bazı dalyanlarda yan germesi kilindar deniz alabanda kazığına kadar uzatılmaktadır.

Uzun kamçılarla bağlanan yan germesinin yüksekliği su derinliği kadar olmasına rağmen yol germesi su seviyesinin üzerine kadar çıkarılmaktadır. Yol germesinin su seviyesinden yüksek olması dalyan avlusunda trafiği önlemek içindir.

Şıra Ağının Değiştirilmesi ve Takılmaya Hazırlanması

Şıra dalyanı ağı normal olarak iki haftada bir değiştirilmektedir. Değiştirilen ağ temizlenmekte, küçük yırtık ve söküklerin merhameti yapılmakta ve boyanmaktadır. Ağda büyük hasar olduğu zamanlarda hemen değiştirilmektedir.

Ağın değiştirilmesi için şıra edilmekte, piçlerin üzerindeki makaralar çıkarılmaktadır. Praçol makarasından geçen halatın ucu çözülerek palityaya bağlanmaktadır. Zeytin mavnasının tayfası varagela halatını alarak vigla mavnasın a geçmekte, vigla mavnası koçipali (O) kazığına gelmekte, varagela halatı kazığa bağlanmaktadır. İki kayık üçer tayfa ile ağın kıyı ve deniz taraflarına geçerek ağı palityadan çözmekte ve serbest kalan ağ vigla mavnasına alınmaktadır.

Bu arada mavnada varagela halatı gergin tutulmakta ve mavnanın ağın üze rine sürüklenerek parçalamamasına dikkat edilmektedir. Bütün ağ mavnaya alındıktan sonra varagela halatının ucu kilindarın ortasına palityaya bağlanmaktadır. Bu arada başka bir kayık d a yol ve yan germelerini toplamaktadır.

Kıyıya getirilen ağlar iki gün suda bırakılmaktadır. Bu sürede ağın üzerinde toplanmış olan organizmalar ölmektedir . Organizmalar ve kir hem ağı ağırlaştırmakta, hem de akıntıları kestikleri için dalyanın çalışmasını bozmaktadır. İki gün sonra ağ ortadaki sardondan iki parçaya ayrılmaktadır. Kayıklardan bir tanesi çırparak ağı almakta, diğer taraftan te krar suya atmaktadır. İkinci bir kayık aynı işlemle ağı kayığa almakta ve kıyıya getirerek suyun süzülmesi için i stif etmektedir. Birkaç saat süzülmeye bırakılan ağ parçalarının her biri 15 kadar tayfa tarafından kurutmaya asılır (Şek il 1.28 ). Ağ günde iki kere çevrilerek 3 gün güneşte kurutulmakta ve merhameti için mağazaya taşınmaktadır. Merhameti ağdaki hasara göre 10 gün kadar sürebilmektedir. Merhamet işi iki ağ ustası tarafından yapılmaktadır.

Merhameti tamamlanan ağ boyanmaktadır. Boya için 70 kg ufalanmış çam kabuğu, 50 teneke (teneke 20 litre) su alan kazanda 2 gün ıslatılmakta ve 24 saat odun ateşi ile kaynatılmaktadır. Kazandan buharlaşan kadar su, çırçır suyu ile yerine konmaktadır. Çırçır suyu kazan üzerine konmuş ayarlı bir kaptan akmaktadır. 24 saat kaynadıktan sonra su üzerinde hiçbir çam kabuğu parçasının yüzmemesi, hepsinin dibe çökmesi gerekmektedir. Aksi hal de birkaç saat daha kaynatmaya devam edilmektedir. Ateş söndürüldükten son ra kazana 2 teneke kül dökülmekte, soda yerine kull anılan külle sıvı alkalikleşmekte ve koyu kırmızı renk almaktadır. İki saat sonra boya çırnığa akıtılmaktadır.

Boya çırnığı 160 cm. genişliğinde ve 4,5 m. uzunluğundadır. Çırnığın zemini kazan tarafında derin, aksi tarafta daha sığdır. 2 tayfa ağı boyaya batır makta, 4 tayfa da orkinos kancaları ile çekerek sığ olan kısma yığmaktadırlar. Bütün ağ boyadan geçirilmekte, üstü kapatılarak öbür güne kadar bırakılmakta, tekrar kurutmaya taşınmaktadır. Boya tekrar kazana doldurulmakta, son raki gün ısıtılarak, işlem tekrarlanmaktadır. İkinci boya ve kurutmadan sonra ağ kıyıya taşınmakta, parçaları birbirine dikilmekte ve istif edilmektedir.

Şekil 1. 13 : Ağı boyamakta kullanılan boya çırnığı, kazan ve çırçır suyu

Kurtağzı Dalyanı
Şıra ve kurtağzı dalyanları aynı zamanda kurulmakta, fakat genellikle ava ilk önce kurtağzı dalyanı ile başlanmaktadır. Söz konusu yerde kurtağzının av süresi nisan başından haziran ortasına kadardır. Normal olarak haziran o rta sında kurtağzının ağı alınmakta, fakat kazıkları her ihtimale karşı bir ay denizde kalmaktadır. Herhangi bir şekilde yeniden küçük balık akımı başlarsa ağ takılarak avcılığa devam edilmektedir.
Kurtağzı dalyanı çalışırken şıra dalyanının yol germesi R 4 kazığına uzanmaktadır . Oradan kurtağzının yan germesi bu dalyan ın zeytin kazığına kadar bölgeyi kapatmaktadır. Aynı dalyanın vigla kazığından kıyıya yol germesi uzanmaktadır.
Daha önce de belirtildiği gibi kurtağzı dalyanı genellikle pasif olarak av yapmaktadır. Kazıkları 100 kg taşla ağırlaştırılmıştır. Basarna kazıklarının zincir ağırlıkları 150 kg ’ dır ve yine üzerlerine yelken bezi geçirilmiştir. Dalyan açıklığı nadiren kapatıldığı için basarna kazıklarında praçol ve makara yoktur. Ağ, kazığa ağırlığın üzerine bağlanmış bovata ile indirilip kald ırılmaktadır. Vigla kazığında yol germesi için ikinci bir bovata vardır.
Bir kurtağzı çapası şıra çapasının yarısı ağırlıkta, 50 kg kadardır. Çapanın iki kat olan teli 110 m kadardır. Yol germesi kazıklarının yalnız dalyan avlusunun dışında çapaları var dır. Kazıklar diğer taraftan telle şıra dalyanının düzen teline bağlıdır .

Kurtağzı dalyanında avcılık bitince yol germesinin kazıkları şıra dalyanının düzen teline taşınmakta ve her bir kazık R 1 ve R 2 kazıklarında olduğu gibi dalyan avlusunda ve dışta birer kazıkla tutturulmaktadır. R 3 ve R 4’ün çapaları da aynı şekilde değiştirilmektedir . Bu durumda şıra dalyanının yol germesi vigla kazığından kıyıya kadar düz olarak uzanmaktadır.

Şekil 1. 14: Bir sistem içinde kurulmuş şıra ve k urtağzı dalyanlarında tel ve çapa bağlantılarının kuşbakışı görünüşü

Dalyan 5 bölümden oluşmaktadır.
Bir döşeme
İki etek
İki hazne

Bu beş kısım peçe ismi verilen eşkenar üçgen ağlarla dalyan havuzunu oluşturmaktadırla r. Bunlara ek ağ olarak yan ve yol germeleri vardır. Elleme, dalyanda büyük sürü görüldüğü zaman yapılmaktadır. Normal olarak hazneye işleyen balıklar buradan yalnız haznenin ellenmesi ile alınmaktadır .

Döşeme ( DCAB )
Basarna kazıklarında dalyanın derinliği 1 5 m’dir . Döşemenin köşelerine gelen kazıklar bir kare oluşturmaktadır ve kazıkların birbirinden uzaklıkları 21'er m’dir . Döşeme ağının uzunluğu 31.5 m , eni ise 76.5 m’dir ve 480 cm’lik yap raklardan 16 tane kullanılmaktadır. Kullanılan materyal pamuk Ne 20/16, GG 20 mm veya 23 tex x 12-15, GG 16 mm’dir.

Şekil 1. 15: Kurtağzı dalyanının ağları


Etek ( FDBI ve CSUA )

Kurtağzı dalyanında iki etek vardır. Her bir etek için alabanda yaprakları ile beraber 5 tam ve 11 kamalı yaprak kullanılmaktadır. Tam yaprak uzunlukları 15 m kazık uzaklıkları (FD, IB, CS ve AU) için 22,5 m’dir.

En uzun kamalı yapraklar tam yaprak uzunluğunda, daha sonrakiler ise 480'er cm daha kısadırlar. Pamuk ağ Ne 20/16, GG 16 mm, alabanda yaprakları döşeme ağı gibidir. Sentetik ağda ise bütün yapraklar döşeme ağının aynıdır. Eteklerin hazneye gelen kısımlarına aykırı konmaktadır (FI ve SU). Aykırı 30 göz ve 22,4 m’dir . Aykırı böylece 5 tam etek yaprağı eninden 160 cm daha kısa tutulmaktadır.

Hazne ( GFIH ve STVU )

Haznede kilindar 13 ( GH ve TV), diğer kazıklar arası uzaklıklar 15'er m 'dir. Hazne ağı bir kenarı 30 m olan bir kareden oluşmaktadır. Haznenin deniz ve kıyı taraflarında donam faktörü 0,50 kilindarda ise 0,43't ür. Kurtağzında da hazne ağı kapa ktan kilindara doğru üç eşit parçadan oluşmaktadır. Birinci ve ikinci ağlar pamuk Ne 20/9, son bölüm ise Ne 20/12'dir. Sen tetik materyalde her üç bölüm de 23 tex x 9'dur. Haznenin her tarafında göz genişliği aynıdır ve yakalanan balığa göre 6–12 mm aras ında değişmektedir.

Kapak

Kapak, kapak ipinin geçtiği serbest tarafta 22,4 m , etek- hazne dikişinde ise 19 m 'dir. Uzunluğu 7,2 m’dir ve 4,8 m yakaya donanmaktadır. Donam faktörü 0,67'dir, Kapak ağı olarak kullanılan materyal pamuk Ne 20/12, GG 8 mm veya 23 tex x 4–6, GG 6 mm' dir.

Peçe

Üçgen şeklinde olan peçe şıra dalyanında olduğu gibi yapılmaktadır. Ba sarna kazıklarındaki derinlik için 4,5 yaprak kullanılmaktadır. En uzun kamalı yaprak 22 m’dir ve diğerleri 4,8'er m daha kısadır . Peçe, dö şeme ağının aynıdır.

Yol germesi

Yol germesi eski ağlardan yapılmaktadır. Germenin potla birlikte uzunluğu 110 m 'dir. Vigla kazığında derinliği 24 (donanmış 16) ve kıyıya en yakın kazıkta 15 ( donanmış 10 ) m’dir. Buralarda su birer metre daha s ığdır. Ağ su seviyesinden bir metre kadar yükseltilerek düzen teline bağlanmaktadır. Ağ materyali pamuk Ne 20/16, GG 20 mm 'dir.

Resim 1.1: Kurtağzı ve şıra dalyanında kapak (yakında ) ve çatı kazıklarında gözcülerin d urduğu yer

Yan Germesi

Ağ 40 m boyunda ve 22 m yüksekliktedir. Donanmış yakada 27 ve 15 m 'dir. Yan germesi su seviyesinde kalmakta ve 160 cm 'lik kamçılarla palityaya bağlanmaktadır. Yan germesinde kullanılan materyal yol germesinin aynıdır .

Ağın Yapımı

Yaprakların dikimi, parçaların birleştirilmesi, kapak ve peçe şıra dalyanında olduğu gibi yapılmaktadır. Ağ şırada olduğu gibi büyük olmadığından havuz ağını ikiye ayıran sardon burada genellikle yoktur. Kapağın 3 kenarına ve ağın çevresine kon an sardon pamuk, Ne 20/80 ve GG 36 mm’dir . Kapağın serbest kenarının sardonu ise Ne 20/32 GG 16 mm.dir. Sentetik materyalde 23 tex X 36–48, GG 12–20 mm’dir.15 m’lik burna ipleri, kapak ipi ve şıramina bağlanmaktadır. Kazıklar arası uzaklıklara göre ölçülü alabanda kefalama ipleri sardonun dış gözlerinden geçirilerek ağ , takılmaya hazır hâle getirilmektedir.

Dalyanların Kazıkları

Kazık olarak meşe veya akasya ağacı kullanılmaktadır. Kazıkların kullanılacakları yerdeki su derinliğinden en az 16 0 cm kadar daha uzun olmaları gerekmektedir. Dalyanlarda kapak kazıklarında her zaman, bazı dalyanlarda çatı kazıklarında da dalyan havuzunda balık olup olmadığını izleyen gözcüler bulunmaktadırlar .

Bu nedenle kapak ve çatı kazıkları bulundukları yerdeki su derinliğinden 8–11 m daha uzundur . Çok uzun olan kazıklar bir ağaçtan sağlanamadığı için eklenerek oluşturulmakta, eklendikleri yerler birçok defa telle sarılmakta ve kazıklar batırılacağı zaman, bu kısımların dalyan ağına takılmamaları için üzerleri eski ağlarla kapatılmaktadır. Kazıklar kurutulmaktan başka herhangi bir işlem görmemektedir. Kullanılma süreleri 10–15 senedir.

Resim 1.2 : Kazıkların eklem yerleri


Resim 1.3: Dalyan kazıklarının eklem yerlerinin ağla sarılması



Batırılacak Kazıkların Ağırlaştırılmaları

Daly anlarda kazıkların yerlerine kon ulma işlemine batırmak denmektedir. Bu işlem için dalyan girişinin kenarlarını oluşturan basarna kazıkları diğer kazıklardan ayrı işlem görmektedir. Bu kazıkların bulundukları yerlerdeki peçe nedeniyle ağın takılma olasılığı çok yüksektir. Bu yüzden basarna kazıkları diğer kazıklarda olduğu gibi taşla değil 300'er kg ağırlığında zincirlerle ağırlaştırılmaktadır. Bu kazıkların alt uçlarından 20'şer cm yukarı L şeklindeki praç ol vidalanmaktadır.

Şekil 1.1 6: Praçol

Ağırlık zinciri praçol ve kazığın etrafına çivilenmektedir . Üzeri eski ağlarla sarıldıktan sonra bunun üzerine de yelken bezi geçirilmekte, dikilmekte ve ayrıca iple de sıkıca bağlanmaktadır.

Praçolun alt ucundaki deliğe tek dilli bir makara oturtulmaktadır. Kazığın praçol tarafı üst ucuna çakılan bir çivi ile markalanmaktadır. Bu marka ile kazık batırıldıktan sonra praçol yönü saptanmakta, kaymışsa düzeltilmektedir. Vigla kazığının alt kısmına kıyı tarafına gelecek şekilde bir bovata bağlanmaktadır. Bovata yol germesinin buradaki alt ucunu , kazığın köşesine oturtmakta yardımcı olmaktadır. Normal olarak taş bağlanarak düzgün durması sağlanan germe, ağ takılmalarına neden olmamak için vigla kazığından itibaren 5–6 m ağırlıksızdır. Yan germesi zeytin kazığından itibaren 5 m ka dar uzaktan başlatıldığı ve buraya kadar olan bölgeyi dalyan ağı yeterince kapattığı için zeytin kazığına bovata bağlanmamaktadır .

Diğer kazıklar batırılmadan önce kazık uzunluğundaki irtibat teli kazığın alt ucuna bağlanmaktadır. İrtibat teli kazığa fazla ağırlık takmada, yerine yerleş tirmede ve çıkarılmasında yardımcı olmaktadır. Her bir kazık y akla şık olarak 200 kg taşla ağırlaştırılmaktadır.

Resim 1.4: Kazıkları batırmakta kullanılan ağırlıklar



Dalyanın Çapaları

Dalyanların kazıkları taşla ağırlaştırılarak batırılmakta ve çapalarla tutturulmaktadır . Şıranın çapaları 100 ve kurtağzınınkiler 50 kg ağırlığındadır . Çapalara 4 mm kalınlığında 160 m boyunda 2 kat tel bağlanmakta ve kazıklar bunlarla tutturulmaktadır . Teller her 160 cm’de bir puntalanmakta ve kangal yapılarak hazırlanmaktadır. Şıra dalyanı için 35, kurt a ğzı için i se 22 çapa kullanılmaktadır.


Resim 1.5: Şıranın (büyük) ve kurtağzının (küçük) çapaları

Kurtağzı Dalyanı Şekil 5.17 ve 5.27 Zeytin B-Vigla A

Vigla A- Kapak Karşısı U 15m
Kapak Karşısı U -K ilindar Kıyı Alabanda V 15m
Kilindar Kıyı Alabanda V -Kilindar Deniz Ala. T 13m
Kilindar Den. Ala. T-Kapak S 15m
Kapak S-Çatı C 15m
Çatı C - Zeytin Karşısı D 21m
Zeytin Karşısı D -Kapak F 15m
Kapak F-Kil. Den. Ala. G 15m
Kil. Den. Ala. G- Kil. Kıyı Ala. H 13m
Kil. Kıyı Ala. H - Kapak Karşısı I 15m
Kapak Karşısı I -Zeytin B15m
Kapak F ve S- Kapak Karşısı I ve U 15
Zeytin B- Zeytin Karşısı D 21m
Vigla A- Çatı C 21m

Çekme Dalyanı

Eğer germe ağları göz önüne alınırsa bu dalyan epey geniş bir yüzeye yayılmıştır . F akat etrafı çevrili olup, dipten ağlarla kapanan kısmın uzunluğu 30 kulaç, genişliği 24 kulaç; bazen bu öl çüler 24 kulaç olabilir. Birkaç kazık ve çokça direkten meydana gelir. Şekil 54 ’t e görüldüğü gibi dalyan 3 adet germe ile donatılmıştır. Bir tanesi kıyıdan dalyana gider, ikincisi avlu girişinden denize doğru gider, üçüncüsü ise direklerin üzerine inşa edilmiş olup, mürettebattan altı tayfanın ve elemanların barınmasını sağla yan tahta kulübenin altında bulunur.
Dalyanın kazıkları ve direkleri, her biri 100, 200 kg ağırlığın da 12 çapa sayesinde suya tutturulur. Direkleri kendi arasında bağlamak için halat kullanılır.

Kazıklara takılan ağlar 3 çeşittir.
Klindar ağı:10 mm gözlü
Orta parça ağı : 13 mm gözlü Moda ağı : 15 mm gözlü,
Germeler ağı : 35 mm gözlü adi ağlardan yapılmışlardır.

Çekme d alyanının dip kısmını kapayan ağ genellikle kare şek lindedir. Sadece bir kenarı su seviyesi hizasından direklere bağlanmıştır, diğer kısımları suyun dibine yayılmış t ır. Moda adı verilen ipler ağın, ara direklerine tespit edilmeyen diğer kısımları na kumanda ederler. Bu iplerin bir ucu balıkların gelişini gözlemek için kulübeye yerleşmiş tayfaların elleri altında bulunur.

Balıkların dalyana girdiği görülünce, dalyanın girişi, bu iş için ayrılmış olan iplerle kapatılır , son kulübenin karşısındaki kenar, kulübenin içindeki her biri yaklaşık 25 kg ağırlığında, ucuna moda ağının aynı adı taşıyan ipinin bağlı olduğu taşların, ayak darbeleriy le suya atılmasıyla kapanır. Eğer balıklar h âlâ dalyan ın havuzunun içine girmemişlerse, havuz kenarının iplerinin çekilmesiyle yakalanırlar ve sonra kepçeler yard ımıyla kayıklara yüklenirler. Eğer balıklar havuza geçmişlerse, onları korkutmak ve dalyanın ağla çevrili kısmına girmelerini sağlamak için taş atılır.

Bu çeşit dalyan 2 veya 3,5 kulaç derinliğindeki sığ diplerine kurulur, genellikle kefal, bazen lüfer, seyrek olarak levrek ve us kumru yakalanır.

Şekil 1. 17: Çekme dalyan (Deveciyan)

Çökertme Dalyanı

Çökertme dalyanından her yerde faydalanılmaz. Kıyının bazı kesimlerine yalnı zca belirli zamanlar için kurulur. Bu tesisi sabitleştirmek için kazıklar yerine demirlenmiş kayıklara başvurulur. Bundan dolayı sabit tesislerden sayılır.

Ağın uzunluğu 14 kulaç, genişliği 12 kulaçtır. Kefal ve uskumru tutmak için kullan ılan ağ gözü 19 mm’ dir. Gü müş av için ku llan ılan ağın gözü ( kilindar ın gözü) 10 mm olmalıdır.

Daha çok Marmara ve Boğazlarda kurulan şıra, kurtağzı, kırma kepasti ve çökertme tipi ağ dalyanları son yıllarda bu yörelerde deniz trafiğinin yoğunlaşmış olması nedeniyle önemini kaybetmiştir.


Şekil 1. 18 : Çökertme dalyanı

Ağ, denizin dibine yatay olarak yayılmıştır. Balıklar üzerinden geçtiği anda kenarları iplerin vasıtasıyla kaldırılır. Çökertme isminin verilişi buradan gelmektedir. Ağın dört kenarı serçe par mağı kalınlığında yaka ipi (yelkende) ile çerçevelenmiş ve her ucuna 10 –14 kulaç uzunluğunda 2 tane germe ipi bağlanmıştır. Deniz tarafında bazen bu iplerden 3 tane vardır. İplerin ağa bizzat bağlandığı yere 5 ile 7 kg ağırlığında bir taş bağlanmaktadır .

Avlanma sırasında açıkta, deniz tarafında duran özel bir büyük kayık ile sağd a ve solda duran iki kayık hizmeti sağlar. Bütün bu kayıklar demirlenmiş durumda kalır .

Germe halatlarının ikisi karaya bağlanmıştır. Geriye kalan 6 veya 7 ’ sinin uçları kayıkların içindedir veya balıkların gelişini gözleyen balıkçılar bunları ellerinde tutarla r. Çökertme dalyanı her sene nisan ayının ortalarında kurulur, haziran ayının yarısına kadar avlanma devam eder. Bu sürede kefal çıkar. Balıkların geleceği taraf a de mirlenmiş bulunan kayığın içindeki balıkçı, eğer su berraksa, gemici dürbünü ile suyun dibini gözetler. Diğer bir gözcü, denizi, kuş tüyü ile damla damla yağ damlatarak inceler. Daha önce, ağın kenarının bulunduğu yere, gözcülerin içinde durduğu kayıkların hemen altına, beyaz taş ve çakıllı kum döşenerek tedbir alınır; çakıllı kum ve beyaz taşlar üzerlerinden geçen balıkların kolayca belli olmasını sağlarlar.
Çökertme dalyanı kefal avlanacaksa dibe değer, eğer gümüş avlanacaksa ortada kalır. Bunun la yalnız gündüzleri balık tutulur. Diğer taraftan kurulabileceği yerler seyrektir. İstanbul kıyısı bo yunca ya lnız 5 tane elverişli yer vardı.
İki tanesi Haliç’ te, kalafat yerinde ve yağ kapanı ile karşı karşıya, diğer 3 tanesi Salıpazarı’nda , Ortaköy’de ve Arnavutköy’ de idi. Bu beş yer ekseriye kefal avı için kullanılırdı. Fakat Arnavutköy ’de , gümüş veya bazen hamsi yakalamak için özel çökertme ağı da kullanılırdı.

Dalyanların Bozulması

Bozulacak dalyanın ilk önce ağı alınmaktadır. Zeytin mavnası bozma iş lemi için düzenlenmektedir. Mavnanın iki yanına çatal ağaçlar bağlanmaktadır. Bu çatal ağaçlarda n bir tanesi Ş ekil 1.30’da bocırgat kütüğünün altında görülmektedir. Bu iki çatalın üzerine el vinci olarak kullanılan ve her iki tarafında dörder demir kolu olan bocırgat kütüğü oturtulmaktadır. Mavnanın ön ucuna bocırgat kütüğünün makarası bağlanmakta, çapa ve kazıkların telleri makaradan geçirilerek bocırgat kütüğüne tutturulmakta ve bocırgat kütüğü elle çevrilerek ağırlıklar yukarı alınmaktadır.

Dalyanın bozulmasına kıyıya en yakın kazıkla başlanmaktadır. R 8 kazığının avludaki çapası çözülmekte, tel makaradan geçirilerek ucu bocırgat kütüğüne tutturulmaktadır. Bocırgat kütüğü dönd ürülünce mavna çapanın tam üs tüne gelmektedir. Çapa makaraya kadar çekilmekte, çapanın halkasından bir halat geçirilmekte, birkaç tayfa halatı tutmakta ve çapa teli kesilmektedir. Ça pa ya başka bir kayık tarafından veya bu mavnaya alınarak kıyıya götürül mektedir. Aynı kazığın dış çapası da aynı şekilde alınmaktadır. Kazık düzen telinden çözülmekte, irtibat teli makaradan geçirilerek bocırgat kütüğüne tutturulmakta, kazık yana itilerek serbest bırakılmaktadır. Ağırlığı makaraya kadar çekilmekte, kazık dalyanın dışına götü rülerek taş ipleri kesilmekte, hafifleyen kazık su üstünde kalmaktadır. İrtibat teli kazığın alt ucundan 5 m uzaklıktan kesilmekte ve motor kazığı istif edileceği yere çekmektedir .

Germenin kazıkları sıra ile aynı şekilde çıkarılmakta, düzen teli kalmaktadır. Mavna kapak kazığına (Şek il 1.20- F) gelmekte, her iki çapasını da almakta, kıyı teli çözülerek palityaya bağlanmakta, kazık aynı şekilde çıkarılmaktadır. Kapak karşısı kazığına geçilmekte, dalyanın bozulmaması için kıyı teli yine palityaya bağlanmakta, kazık çözülmektedir. Bu şekilde sıra ile deniz alabanda boş E, kıyı alabanda boş L, boş P. koçipali O, vigla A, zeytin B , çatı C, zeytin karşısı D, kilindar kıyı alabanda H, köstek kıyı alabanda M kazıkları çıkarılmaktadır. Vigla kazığında düzen teli palityaya bağlanmakta, irtibat telleri olmayan basa rna kazıkları A ve B praçol makaralarının halatları ile yukarı çekilmektedir . Çok ağır oldukları için ikinci bir mavna yardımı ile ve düzen teline tutunularak kıyıya taşınmaktadır . Zincir ve praç ol çıkarılmakta, kazık çekilerek yerine götürülmektedir.
Bu durumda dalyan iskeleti kilindar deniz alabanda G ve köstek deniz alabanda N kazıkları ile palitya, düzen teli ve kıyı tellerinden oluşmaktadır. Palitya köstek deniz alabanda kazığında N bir kayık tarafından tutulmakta, ilk önce kıyı, sonra deniz çapaları alınmakta, kazık palityadan çözülüp çıkarılmakta, ağırlıkları kesilmekte, sahile götürülmektedir. Kayık burada kalmakta ve palityaya destek olmaktadır. Son olarak ki lindar deniz, alabanda kazığı G köstek deniz alabanda kazığı gibi çıkarılmakta, bir kayık deniz, diğer kayık ise kıyı tarafının palityasını toplamaktadır. Bu arada kıyı tellerinin palitya ile bağlantıları çözülerek suya bırakılmaktadır. Bu teller sonra kıyıdan çekilerek alınmaktadır .

Palitya ve düzen teli yıkanmakta, kurutulmakta ve yağlanarak kaldırılmaktadırlar. Diğer teller de temizlenmekte, kurutulmakta ve gözden geçirilerek fazla yıpranmamış şıra dalyanı telleri bir sene sonra kurtağzı dalyanında kullanılmak üzere depolanmaktadırlar. Şıra dalyanı için her sene 4 mm’lik 1500 kg tel yeniden sağlanmaktadır.

Yardımcı Aletler
Şıra dalyanında orkinoz gibi büyük ve sürü yapan balıkların avında haz neye cebe ismi verilen bir ağ takılmaktadır. Diğer taraftan balıkların öldürülmesi ve dalyandan alınmasında birkaç yardımcı alet kullanılmaktadır.

Cebe
Sisaldan yapılma hazne büyüklüğünde bir ağdır. Orkinoz avında hazneye konarak kamçılarla palityaya bağlanmaktadır. Hazne gibi kapaktan kilindara doğru üç eşit parçadan yapılmaktadır. Parçalarda kullanılan ip kalınlığı 2(4), 4, 8 mm ’ dir. Göz genişliği bütün parçalarda eşit ve 36 ile 50 mm arasında değişmektedir. Cebenin sardonu yoktur. 3 kenardan en dış göz lerden yaka geçirilmektedir, 4. kenar ise küçük iplerle etek- hazne sardonuna kısa ara lıklarla bağlanmaktadır .

Kital
Dalyanlarda kullanılan kital 5 X 5 m. boyutlarında sardonla çevril m iş bir ağdır. Ağın köşelerine 8 –10 m boyunda el incesi bağlanmakta, bir kenar yaklaşık 30 adet 200 gr.lık kurşunlarla ağırlaşmaktadır. Ağır olan kenar kolayca batmakta, balıkların altından geçirilerek mavnanın kenarında tutulmakta, karşı kenar çekilerek balıklar içeri alınmaktadır. Zamanımızda ender kullanılan bir yardımcı alettir.

Orkinoz Süngüsü
Hazneye sıkıştırılan orkinozlar balıkçı deyimi ile sün günün ciğerlerine batırılması ile öldürülmektedir . Süngü yaklaşık 1 m boyunda 1,5 cm kalınlığında çeliktendir .

Orkinoz Kancası
Öldürülen b alıklar kanca yardımı ile mavnaya alınmaktadır. Kanca yaklaşık 40 cm çelikten, kancaya bağlanan halat 3 cm kalınlığında 3 cm boyundadır.

El Kancası
Balıkların mavna veya motora alınmasında kullanılmaktadır. Yaklaşık 80 cm. boyunda 1,5 cm kalınlığında çeliktendir .

Gönderli Kanca
Ağa takılan balıkları almağa yarayan, yaklaşık 3 m bo yunda bir sırık ve ucuna tutturulmuş kancadan oluşmaktadır .

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
T.C.
MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI
MEGEP
(MESLEK İ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN
GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)
DENİZCİLİK
TUZAK HAZIRLAMA
ANKARA 2008
BRANT, Fish catching Methods of the world, 1984.
MENGİ, T., Balıkçılık Tekniği, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi,1977.
SARIKAYA, Süleyman, Su Ürünleri Avcılığı ve Av Teknolojisi, Su Ürünleri
Genel Müdürlüğü, Ankara,1980.